Vào mùa nước nổi tràn đồng, khi những cánh đồng mênh mông ngập nước, người dân vùng trũng Đồng Tháp Mười lại hối hả bước vào mùa mưu sinh mới với một công cụ đặc trưng gọi là đẩy Côn hay Giàn Côn. Đây không chỉ là một phương tiện đánh bắt cá đơn thuần mà còn là một nét văn hóa độc đáo, được người dân nơi đây xem là một nghề truyền thống đã tồn tại suốt hơn hai thập kỷ qua.
Mỗi khi con nước từ thượng nguồn đổ về, mang theo phù sa màu mỡ và nguồn lợi thủy sản dồi dào, phủ trắng xóa khắp các cánh đồng, người dân tạm gác lại công việc đồng áng thường ngày để bắt đầu mùa “săn” cá lóc đồng sôi động. Hoạt động này không chỉ mang lại nguồn thu nhập đáng kể mà còn góp phần duy trì vẻ đẹp của văn hóa sông nước miền Tây.
Nếu du khách có dịp ghé thăm vùng trũng Đồng Tháp Mười vào mùa nước nổi và thưởng thức món cá lóc đồng nướng trui trứ danh, hẳn sẽ không khỏi tò mò về phương pháp đánh bắt đặc biệt của người dân nơi đây. Hơn 20 năm qua, đẩy Côn chính là bí quyết giúp họ “săn” những con cá lóc béo tròn trên khắp các cánh đồng ngập nước, mang lại những bữa ăn đậm đà hương vị đồng quê.
Công cụ Đẩy Côn và cơ chế hoạt động
Đẩy Côn, hay Giàn Côn, là một công cụ đánh bắt thủy sản độc đáo không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên. Đặc điểm nổi bật của phương pháp này là chỉ tập trung bắt những con cá trưởng thành, tránh làm tổn hại đến nguồn cá con non yếu như nhiều công cụ khác. Về cơ bản, Giàn Côn hoạt động dựa trên nguyên lý khua nước: khi cá va chạm vào các thanh côn, chúng sẽ giật mình và chúi sâu xuống bùn. Người dân với kinh nghiệm dày dặn sẽ tinh ý quan sát “tim nước” (dấu hiệu bong bóng nổi lên mặt nước) để xác định vị trí cá và dùng nơm để bắt.
Cấu tạo của Giàn Côn khá đặc biệt, bao gồm nhiều thanh côn được làm từ những cọng sắt chắc chắn, có đường kính bằng ngón tay út và chiều dài khoảng 1,5 mét. Mỗi đầu côn được buộc vào một sợi dây nilông, sau đó các sợi dây này nối liền với nhau tạo thành một hàng “rào sắt” với khoảng cách giữa các côn dao động từ 20 đến 30 cm. Để vận hành, người ta sử dụng hai cây tre dài và thẳng làm luồng côn. Hai luồng côn này được sắp xếp theo hình chữ V và đặt mở ở phía mũi xuồng. Mỗi luồng côn có chiều dài từ 12 đến 15 mét. Một cột trụ cao khoảng 3 đến 4 mét được dựng đứng trên xuồng để gánh và giữ cân bằng cho hai luồng côn, đồng thời cho phép điều chỉnh độ cao của chúng tùy thuộc vào mực nước.
Quy trình thực hiện Đẩy Côn
Khi bắt đầu hoạt động, người dân chỉ cần mắc các thanh côn vào luồng côn và điều chỉnh sao cho phù hợp với độ sâu của nước. Sau đó, họ lên xuồng, dùng cây xào đẩy xuồng di chuyển về phía trước. Lúc này, toàn bộ giàn côn sẽ được kéo theo, quét qua mặt nước. Khi cá va chạm vào các thanh côn, chúng sẽ phản ứng bằng cách chúi xuống bùn, tạo ra những bong bóng nước nhỏ nổi lên trên mặt nước. Đây là tín hiệu quan trọng giúp người đẩy côn nhanh chóng xác định vị trí của cá và dùng nơm úp bắt một cách chính xác.
Thời điểm vàng và kỹ năng cần thiết
Hoạt động đẩy Côn thường được thực hiện vào hai khung giờ chính trong ngày: buổi sáng sớm khoảng 6 giờ và buổi chiều khoảng 15 giờ. Đây là những thời điểm nhiệt độ không khí thấp, tạo điều kiện thuận lợi cho cá lên ruộng kiếm ăn nhiều hơn. Theo những người dân địa phương có kinh nghiệm, so với nhiều hình thức đánh bắt khác, đẩy Côn được đánh giá là khá đơn giản về chi phí đầu tư nhưng lại mang lại hiệu quả kinh tế đáng kể, góp phần cải thiện thu nhập cho nhiều hộ gia đình ở miền Tây.
Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể thành thạo nghề này. Đẩy Côn đòi hỏi người thực hiện phải có sức khỏe dẻo dai để có thể lội bộ trên những cánh đồng ngập nước, dầm mưa dãi nắng suốt nhiều giờ liền. Hơn thế nữa, yếu tố then chốt làm nên sự thành công chính là khả năng quan sát tinh tường, nhận biết chính xác những bong bóng nước nhỏ do cá tạo ra khi chúi xuống. Kỹ năng đặc biệt này chỉ có thể được rèn luyện qua nhiều năm tháng của những người nông dân “tay lắm chân bùn”, sống hòa mình với sông nước và am hiểu sâu sắc về tập tính của các loài cá đồng.
Mùa nước nổi – Mùa của sản vật và văn hóa Đẩy Côn
Mỗi mùa nước nổi về, những cánh đồng mênh mông lại ngập tràn tôm cá, và đẩy Côn trở thành một phương kế sinh nhai quan trọng, giúp bà con nông dân vùng lũ có thêm thu nhập. Không chỉ cá lóc, phương pháp này còn giúp bắt được nhiều loài cá đồng khác như cá trê, cá rô đồng. Dù không có kích thước quá lớn, nhưng những loài cá sống giữa thiên nhiên hoang dã này lại nổi tiếng với thịt thơm mềm, vị ngọt hậu đặc trưng, tạo nên những món đặc sản đồng quê giản dị mà vô cùng quyến rũ.
Hơn cả một công việc hay một công cụ đánh bắt, đẩy Côn đã thực sự trở thành một “nghề” truyền thống, một nét văn hóa đặc trưng của cư dân vùng sông nước. Nghề “săn” cá lóc đồng bằng đẩy Côn ngày càng phổ biến và nhộn nhịp, đặc biệt tại các tỉnh như An Giang, Đồng Tháp, Hậu Giang và Vĩnh Long. Khi nước lũ về, biến những cánh đồng thành biển nước trắng xóa, là lúc nghề đẩy Côn bắt đầu hoạt động sôi nổi, tạo nên một bức tranh sinh hoạt độc đáo, đậm đà bản sắc miền Tây.
Những con nước lũ không chỉ mang phù sa bồi đắp cho đất đai, mà còn ban tặng cho quê hương vùng trũng miền Tây vô vàn sản vật hào sảng, tạo nên một nét văn hóa đặc trưng không nơi nào có được. Đây chính là một phần ký ức đẹp đẽ, in sâu trong lòng những người con xa xứ, luôn hoài niệm về một miền sông nước trù phú và giàu bản sắc.
